Pierwiosnkiem lekarskim interesował się już Karol Darwin, twórca teorii ewolucji. Badając pierwiosnka lekarskiego jako  roślinę łąkową, mamy nadzieję nie tylko zdobyć wiedzę o tym  gatunku, ale też lepiej poznać status gatunków pokrewnych. Wielu z Was słyszało o organizmach modelowych przeważnie wykorzystywanych w badaniach laboratoryjnych, takich jak szczury, muszki owocówki czy drożdże piekarskie. Pierwiosnek lekarski jest takim naszym gatunkiem modelowym.

Wspólnie zebrane informacje o pierwiosnku lekarskim pozwolą nam zdobyć wiedzę o stanie tej rośliny i innych gatunków łąk i muraw. Dzięki tym danym będziemy w stanie ocenić wpływ transformacji krajobrazu na pewne ważne aspekty bioróżnorodności. Pierwiosnki mogą na przykład wskazać, czy biotopy, w których rosną, są w dobrym stanie, czy też ich jakość się pogarsza.

Pierwiosnek lekarski to kwiat różnosłupkowy, co oznacza, że możemy spotkać dwa różne typy kwiatów u różnych osobników. Nazwijmy je typem S i typem L. Patrząc z góry na typ S, można wyraźnie zobaczyć pięć główek pręcików, natomiast w typie L na zewnątrz widać tylko jedno znamię słupka (patrz zdjęcie). W typie S żeński organ płciowy, czyli słupek, jest krótki i ukryty w koronie kwiatu, męskie organy płciowe (pręciki) zaś są dłuższe i widoczne z góry. W typie L żeński organ płciowy jest długi i widoczny z zewnątrz, natomiast męskie organy płciowe są krótkie i ukryte w koronie.

                           typ L                                                                                typ S
L-tüüpi õis
S-tüüpi õis











Aby doszło do rozmnażania, pyłek pierwiosnków typu L musi zostać przeniesiony na osobniki typu S. To samo działa w drugą stronę: pyłek osobników typu S musi dotrzeć do osobników typu L. W ten sposób roślina chroni się przed samozapyleniem i erozją genetyczną. Ponadto zapylenie krzyżowe pomiędzy różnymi rodzajami kwiatów sprzyja wymianie materiału genetycznego i zwiększa różnorodność genetyczną. Wysoka różnorodność genetyczna ma ogromne znaczenie dla zachowania żywotności i długoterminowej odporności roślin. Dowiedz się więcej o różnorodności genetycznej tutaj. To oznacza, że również rośliny zwracają uwagę na to, z kim się wiążą!

Przenoszenie pyłku pomiędzy dwoma typami kwiatów jest możliwe jedynie dzięki owadom zapylającym, odgrywającym rolę pośredników w tym skomplikowanym „aranżowanym małżeństwie”. Aby zapewnić dobrostan roślin, musimy też dbać o owady zapylające – o dzikie pszczoły i pszczoły miodne, trzmiele, motyle i o innych nieocenionych, małych pomocników roślin.

W populacji pierwiosnków liczba osobników typu S i typu L jest zazwyczaj podobna, tj. jest ich mniej więcej po połowie. Brak równowagi pod tym względem zmniejsza możliwość znalezienia odpowiedniego partnera, co ma negatywny wpływ na zapylenie i wymianę materiału genetycznego. W efekcie zmniejsza to długoterminową żywotność roślin.

Preferowane siedliska pierwiosnków, czyli tradycyjnie użytkowane łąki i pastwiska, są coraz rzadsze we współczesnym krajobrazie. Zanikanie użytków zielonych powoduje spadek populacji występujących tutaj gatunków. Znaczne zmniejszenie się populacji pierwiosnków może zaburzyć równowagę pomiędzy występowaniem osobników typu L i S, czasem do tego stopnia, że jeden z typów całkowicie zanika na danym stanowisku. Właśnie temu chcemy się przyjrzeć – możliwym zachwianiom równowagi pomiędzy występowaniem osobników typu S i L, spowodowanym przekształceniami krajobrazu – i do tego potrzebujemy Twojej pomocy.

Jak rozpoznać pierwiosnka?


Pierwiosnek lekarski (Primula veris) jest kwiatem wiosennym. Jest to roślina wieloletnia, co oznacza, że ta sama roślina rośnie i kwitnie w tym samym miejscu przez wiele lat. Gatunki, które można pomylić z pierwiosnkiem lekarskim, to pierwiosnek wyniosły (Primula elatior) i pierwiosnek bezłodygowy (Primula vulgaris). Gatunki pierwiosnków mogą też krzyżować się ze sobą. Zanim odnotujesz obserwację, upewnij się, że znalazłeś pierwiosnka lekarskiego!

Jak wygląda pierwiosnek lekarski?

Pierwiosnek lekarski jest rośliną zielną osiągającą wysokość 10–30 cm. Ma zielone podłużne liście, osiągające 20 cm długości. Jedna roślina może wykształcać wiele łodyg. Na szczycie łodygi znajduje się kwiatostan, składający się z 5-16 dzwonkowatych intensywnie żółtych kwiatów z pomarańczowymi plamkami, które zazwyczaj zwrócone są w jednym kierunku.

Jak odróżnić pierwiosnka lekarskiego od podobnych gatunków?

W porównaniu do pierwiosnka wyniosłego, kwiaty pierwiosnka lekarskiego są mniejsze, jaskrawożółte i mają widoczne, pomarańczowe plamki wewnątrz kwiatu. Kwiaty pierwiosnka wyniosłego są zazwyczaj większe i bladożółte. Kwiaty pierwiosnka lekarskiego mają kształt dzwonków, natomiast kwiaty pierwiosnka wyniosłego są bardziej otwarte. Pierwiosnek bezłodygowy ma krótkie łodygi, a jego kwiaty są bladożółte lub nawet białe. Różne odmiany pierwiosnków są powszechnie uprawiane w ogródkach przydomowych, skąd mogą łatwo przenosić się na tereny dzikie. Mogą mieć kwiaty w różnych kolorach: fioletowe, czerwone, pomarańczowe i różowe. Występujące w naturze pierwiosnki lekarskie mają wyłącznie jaskrawożółte kwiaty.

 Pierwiosnek wyniosły                                 Pierwiosnek bezłodygowy

Pierwiosnek lekarski to jeden z pierwszych zwiastunów wiosny. W zależności od regionu i pogody zaczyna kwitnąć z początkiem maja i kwitnie przez kilka tygodni. W chłodniejszym klimacie kwitnienie może następować później i trwać nawet do połowy czerwca. Z kolei w cieplejszych regionach pierwiosnki kwitną już w kwietniu.

Gdzie rośnie pierwiosnek lekarski?

Pierwiosnek lekarski jest w Europie rośliną dość pospolitą, posiadającą status gatunku najmniejszej troski na Czerwonej Liście. Jednak w wyniku utraty siedlisk nie radzi już sobie tak dobrze jak kiedyś. Pierwiosnek lekarski preferuje suchą lub umiarkowanie wilgotną, wapienną glebę, bardziej typową dla terenów przybrzeżnych. Nie oznacza to, że nie rośnie na bardziej kwaśnych glebach. Pierwiosnki lekarskie rosną na tradycyjnie uprawianych łąkach, murawach, pastwiskach, w parkach, na skraju lasów i przy drogach. Preferują nasłonecznione miejsca.